[ Sauna ]

Sauna

Fot: Kari Ylitalo
Fot: Kari Ylitalo

Sauna odgrywa w Finlandii ważną rolę względem kultury kraju, jej obecność i popularność wśród finów jest bezustanna, tak samo jak tradycje z nią związane — kiedyś również rytuały religijne oraz inne. W Finlandii spotkamy różnego typu sauny, spotkać je można praktycznie wszędzie. W roku 2015 oszacowano, że w Finlandii wszystkich saun ogółem jest ponad 2 000 000.

Ten fenomenalny wynalazek zadebiutował w Finlandii już podczas epoki kamienia. Pierwsza sauna powstawała w ziemiance, kopało się sporą dziurę, do której sypało się na spód drewno oraz kamienie następnie rozpalało i nagrzewało kamienie. Żeby utrzymać otrzymane ciepło z rozgrzanych kamieni, zakrywało się ją dokładnie skórą zwierzęcą. Tak sauna ponoć zadebiutowała w Finlandii. Obecnie już takiej tutaj nie spotkamy, jednak w teraźniejszości istnieje odpowiednik tzw. telttasauna (z jęz. Fińskiego sauna w namiocie).

Sauna namiot, wzniesiona przez harcerzy 1933
Fot: Jussi Nukari

W epoce brązu sauna ewoluowała i zamiast głęboko w ziemi, zaczęto ją budować na powierzchni. Często nie wewnątrz, a na zewnątrz domu, jako osobny budynek. Aby stworzyć, saunę trzeba było zbudować małą, drewnianą chatkę i wstawić do niej piecyk oraz drewnianą ławeczkę. Co ciekawe, dawniej sauna była na tyle ważna i pożyteczna w codziennym życiu Finów – głównie ze względu na znajdujący się w niej piec i wynikające z niego ciepło, że przystępując do budowy domu, zamiast samego domu, powstawała najpierw mała sauna.

Stara sauna

Sauna trzeciego pokolenia, czyli sauna dymna, pojawiła się pod koniec epoki żelaza. W tej saunie rozpalało się na czas od sześciu do ośmiu godzin wielki piec, używając dużych ilości drewna, co wygrzewało stos kamieni znajdujący się w palenisku. Te sauny były budowane jako drewniane chatki, które w środku były wyposażone skromnie w piecyk, ławeczki do siedzenia oraz okienko, które pełniło funkcję komina i które otwierało się w celu wypuszczenia pary.

Wcześniej to okienko było zwyczajnie otworem, który na czas grzania pieca zakrywało się deską, a na około godzinę przed rozpoczęciem korzystania z sauny, zdejmowało się deskę. Dym zaczął spokojnie, bez ciśnienia wydostawać się z pomieszczenia, a wraz z nim zgromadzony w nim szkodliwy tlenek węgla. Temperaturę w saunie dymnej powinno się utrzymać w granicach od 60 do 80 stopni, wtedy działanie sauny dymnej jest bowiem najkorzystniejsze. Lana na gorące kamienie woda przetwarza się w wilgotną i przyjemną parę. Sauna dymna swoją popularnością cieszyła się aż do roku 1930, jednak wśród fanatyków sauny panuje do dzisiaj jako bezkonkurencyjnie najlepsza.

Około roku 1600 uznano, że sauna dymna ma swoje wady, mianowicie jest zdatna na powstanie w niej pożaru, bo piec długo się pali, a dym zbiera się obficie do środka pomieszczenia. Wtedy nadszedł komin, który budowano z cegieł nad piecem, co pozwalało na lepszą cyrkulacje powietrza oraz gromadzenie i wypuszczanie dymu prosto z nad paleniska.

Bardzo stara sauna we wsi Erikkilä
Fot: Kalevi Tuohenmaa

Zaraz po drugiej wojnie światowej zawitały do saun małe piecyki gazowe i elektryczne, sauny nie wymagały już tak długiego nagrzewania, równocześnie oszczędzając przy tym drewno oraz ograniczając niebezpieczeństwo stworzone przez toksyczne substancje w dymie z żaru drewna. Ten rodzaj sauny niewiele różnił się od poprzedniego, również nie posiadał on komina, jedyne czym się różnił to rodzaj pieca.

Obecne sauny wyposażone są w piecyki korzystające z energii elektrycznej oraz w piecyki gazowe (rzadziej spotykane), znajdują się w Finlandii w wielu domach, budynkach mieszkalnych, pływalniach, domkach letniskowych oraz w kurortach wypoczynkowych. Są one wyposażone często w mechaniczną wentylację, ale mogą też jej nie posiadać. Finowie często korzystają z tego typu sauny, nie tylko dlatego, że jest szybka w nagrzaniu się, ale tak powszechnie dostępna i wygodna.

taikayocamping.fi

Sauna piątej generacji jest nadal popularna i używana w wielu domkach letniskowych w Finlandii, jak i w saunach ogrodowych. Sauna była używana w Finlandii w różnych zastosowaniach — w religijnych ceremoniach, w oczyszczaniu organizmu, w leczeniu chorób, rozluźnianiu się oraz w życiu towarzyskim. Dzieci rodziło się w saunie, kobiety urządzały tam rytualne oczyszczenia przed przystąpieniem do ślubu, a starcy w saunie umierali.

Fot: Hannu Holopainen
Fot: KeijoPenttinen

Dawno temu panowały w Finlandii różne przesądy związane z sauną, takie jak gdzie sauna powinna się znajdować oraz jakiego rodzaju drzewem powinien być rozpalany piec. Pierwsze użycie nowej jeszcze nieużywanej sauny wymagało obeznania ze starymi tradycjami oraz wdrążenia ich w życie, aby zapewnić sobie przyjemne odczucia w saunie na przyszłość.

Z sauną wiązały się też różne zaklęcia oraz rytuały. Silne słowa zawarte w zaklęciu czaru wówczas miały uleczyć, a używane one były przez wieszczy oraz uzdrowicieli. Zaklęcia związane z sauną są często wplecione w opowieści z Kalevali. Rytuały saunowe były różne i związane z rotacją roczną lub obrzędami przejścia, jak również ze świętowaniem w Noc Świętojańską czy święta Bożego Narodzenia. Przykładowy rytuał, który stosowało się dawniej w związku z rotacją roczną, to sauna oczyszczenia zimowo-wiosennego oraz podziękowanie za udane żniwa.

Saunatonttu — Finowie wierzyli, że każda sauna ma swojego opiekuna czy też patrona, którego nazwano saunatonttu. Wierzą, że jest to jakiegoś typu elf, niespokrewniony z gatunkiem ludzkim. Opisuje się go jako czarną, zasmoloną postać, ponieważ kiedyś były tylko sauny dymne. Elf saunowy czuwał nad sauną, a jej właścicielowi przynosił powodzenie oraz szczęście, jeżeli jego zachowanie się w saunie było dobre i kulturalne.

Heikki Laaksonen -Saunatonttu

Aby nie zdenerwować czuwającego nad naszą sauną elfa, w saunie nie można przeklinać, hałasować czy pierdzieć, ani przebywać tam będąc pijanym (o dziwo, Finowie, choć absolutnie nie wszyscy, stosują wszystkie lub któreś z rzeczy powyżej wymienionych na czarnej liście saunowego elfa). Pójście do sauny zbyt późną porą też może nie spodobać się elfowi. Wchodząc do sauny, trzeba się z elfem przywitać, można też zapalić mu świeczkę bądź przynieść szklankę wody, aby elf sprawił nasz pobyt w saunie udanym.

Biczowanie się witkami, również odgrywało początkowo ważną rolę jako część różnych religijnych i uzdrawiających rytuałów. Właściwości zawarte w gałązkach oraz liściach różnych drzew niosą ze sobą różne korzyści. Dzięki swojemu charakterystycznemu dla gatunku zapachowi związane w miotełkę wąskie gałązki o długości ok. 60 cm na skutek bicia się nimi podczas pobytu w saunie tworzą niesamowite doznanie.

W Finlandii obecnie na cały kraj jest kilka osób specjalizujących się w profesjonalnym czy też tradycyjnym biciu witkami w celach zdrowotnych i dla przyjemności, w formie masażu. Jako ciekawostkę mogę dodać, że w Finlandii jest więcej saun niż wszystkich samochodów.

Chodzenie do sauny w dzisiejszych czasach różni się bardzo od tego z czasów dawnych wierzeń. Najpopularniejsza na co dzień sauna to elektryczna znajdująca się w naszym własnym domu bądź w przybudówce bloku (znajdują się tam pomieszczenia typu pralnia, suszarnia, oraz najczęściej sauna). Podczas rodzinnych spotkań czy imprez integracyjnych Finowie preferują tradycyjną saunę dymną bądź drewnianą. Jeżeli nie posiadamy sauny, możemy wybrać się na spotkanie np. do baru bądź na basen.

Marcin

Fanatyk sauny oraz Fińskiej natury.

Latest posts by Marcin (see all)

Tags: , , ,